กติกาหมากฮอสไทย
โดย สมาคมกีฬาไทย
✜ ประวัติความเป็นมา
หมากฮอสไทย
ดัดแปลงมาจากหมากฮอสสากล ความแตกต่างก็คือฮอสสามารถเดินได้ยาวเหมือนบิชอพ (Bishop) และลดเบี้ยเหลือฝ่ายละ 8 ตัว การแปรรูปมีน้อยกว่า หากค้นคว้าและฝึกจนเชี่ยวชาญแล้ว จะแพ้ไม่เป็นเลย เมื่อหมากฮอสไทยพัฒนาถึงจุดหนึ่งแล้ว ก็คงได้ชื่อว่าเป็นกีฬาแห่งการเสมอกัน การใช้กติกา 3 ก้าวบังคับไม่อาจช่วยได้มากนัก และดูไม่สมเหตุสมผลสำหรับกีฬาที่ต้องการความเป็นอิสระ ในการคิดและตัดสินใจ ดังนั้น รูปแบบและกติกาการเล่นหมากฮอสไทย คงจะมีการเปลี่ยนแปลงในอนาคต เพื่อให้คงเป็นกีฬาแห่งการสร้างสรรค์ และให้ความเพลิดเพลินต่อไป

กีฬาหมากฮอสนั้นเป็นเกมส์กีฬาที่นิยมเล่นกันมากและแพร่หลายชนิดหนึ่งของกีฬาในร่มเมืองไทย เพราะจะเล่นเพื่อความเพลิดเพลิน หรือเล่นเพื่อฝึกสมองก็ได้ทั้งสองอย่าง แต่น้อยคนนักที่จะเล่นเกมส์ชนิดนี้ได้เก่ง เพราะจะต้องมีคุณสมบัติหลายอย่างประกอบกันจึงจะทำให้ฝีมือดีขึ้นได้ อาทิ
1. ต้องมีไหวพริบและปฏิภาณดี สามารถแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าได้ทันท่วงทีและถูกต้อง รู้ถึงกลลวงและการซ้อนกลตอบโต้คู่ต่อสู้ได้
2. ต้องมีความจำดี ผู้ที่มีความจำดีย่อมได้เปรียบเสมอ เพราะลีลาและการเดินย่อมมีซ้ำกันได้มาก จะช่วยให้สามารถแก้ไขการเดินในภายหน้าได้ดีขึ้น และในขณะเดียวกันก็สามารถรู้ถึงจุดอ่อนของรูปหมากของคู่ต่อสู้ได้ดีเช่นกัน
3. ต้องมีความคิดสุขุมลึกซึ้ง ในการเดินระยะกลางกระดานและปลายกระดานนั้น จำเป็นต้องใช้ความคิดมากเพราะจะต้องคิดอยู่เสมอว่า หมากฝ่ายเราตัวไหนที่เหมาะสมในการเดินบ้าง และถ้าเดินตัวนั้นแล้ว
คู่ต่อสู้จะเดินตัวไหน และผลที่สุดเป็นอย่างไร ควรเดินหมากตัวไหนจึงจะมีสภาพบังคับหมากของคู่ต่อสู้ ทั้งนี้จะต้องคำนึงถึงจุดอ่อนของฝ่ายเรา และจุดอ่อนของคู่ต่อสู้ ตลอดจนถึงจุดเด่นของฝ่ายเรา และจุดเด่นของคู่ต่อสู้ แล้วคิดใคร่ครวญโดยรอบคอบและละเอียด จะคิดเพียงระยะใกล้ๆ ไม่ได้เป็นอันขาด เพราะอาจเกิดตาร้ายขึ้นได้ ซึ่งจะไม่เป็นการยากนัก เพราะในการเดินหมากแต่ละครั้งนั้นจะมีตัวที่เหมาะสมในการเดินประมาณ 3 ตัว แต่ตัวที่เหมาะสมในการเดินที่สุดจะมีเพียงตัวเดียว
4. ต้องมีความเพียร หมั่นฝึกซ้อมอยู่เสมอ เพื่อความเจนจัดในการเดินจะทำให้สามารถมองรูปหมากได้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น และการฝึกซ้อมนั้นเราจะสามารถคิดค้นหมากที่มีความซับซ้อนพิสดารขึ้นได้ ซึ่งอาจเป็นกลเม็ดในการเผด็จศึกก็ได้ และยังช่วยลดความประหม่าในการแข่งขันอีกด้วย
5. ต้องไม่ประมาท การประมาทคู่ต่อสู้จะทำให้เกิดความพ่ายแพ้อย่างยับเยิน ไม่ควรประมาทคู่ต่อสู้เป็นอันขาด ทั้งในด้านการเดิน การเปิดรูปหมากก็ควรเปิดรูปที่เป็นต่อเสมอ
ที่กล่าวแล้วเป็นคุณสมบัติสำคัญที่ผู้เล่นจะขาดไม่ได้ นอกจากคุณสมบัติดังกล่าวแล้วก็พึงรู้ถึงวิธีการในการเดินหมาก คือ
1. การเปิดรูปหมาก วิธีเปิดรูปหมากเป็นหลักอันสำคัญยิ่งในการเดินหมากฮอส เพราะถ้าเปิดรูปดีโอกาสแพ้มีน้อยมาก เนื่องจากรูปที่ดีนั้นสามารถก่อให้เกิดสภาพบังคับขึ้นได้ในทุกระยะของการเดิน รูปหมากที่นิยมใช้กันก็มีหมากมาตรฐาน, สามตัวเรียง, อีปุ้มออกศึก, จรเข้ฟาดหาง, กองโจร, ตัดหน้า, เป็นต้น ฯลฯ (ชื่อรูปหมากนี้ผู้เขียนใช้ตามที่นิยมเรียกกันทั่วๆ ไป)
2. การกิน ต้องรู้จักการกินที่ถูกแบบและถูกต้องต้องกินเป็นทุกชนิด เป็นต้นว่าแลกตัวต่อตัว กิน 2 ต่อ กิน 3 ต่อ กิน 4 ต่อ หมุนตัว เช่นให้กินก่อนแล้วจับกินที่หลัง ทิ้งร่ม ฯลฯ การกินที่ถูกต้องเป็นการทำลายล้างอำนาจหมากของคู่ต่อสู้ และเป็นการกุมชัยชนะอย่างสมบูรณ์
3. การกัน ในเมื่อคู่ต่อสู่สามารถรุกล้ำแนวหมากของฝ่ายเราลงมาได้ ก็ต้องพิจารณาดูว่าคู่ต่อสู้จะเข้าฮอสหรือยึดชัยภูมิอันสำคัญได้หรือไม่ ถ้าได้ก็ต้องหาทางทำลายหรือสกัดอำนาจหมากตัวนั้นไว้ ทั้งนี้จะต้องพิจารณาให้ตลอดถึงหมากตัวอื่นที่บุกตามลงมาด้วย หรือถ้าหากเป็นการสุดวิสัยที่จะป้องกันได้ ก็ต้องหาวิธีที่ให้คู่ต่อสู้เข้าฮอสในตาที่เป็นอันตรายต่อเราน้อยที่สุด แต่ถ้าคู่ต่อสู้รุกล้ำลงมาและไม่มีทางเข้าฮอสได้ หรือจะเข้ามาในรัศมีทำการที่หมากของฝ่ายเราจะทำลายล้างเสียได้ ก็ควรปล่อยให้เข้ามา
4. การแก้ ในการเดินหมากแต่ละครั้ง นอกจากจะเดินเพื่อบุกหรือทำลายหมากของคู่ต่อสู้แล้ว ในขณะที่กันนั้นควรเป็นการเดินเพื่อเตรียมรับหรือแก้ไขสภาพการณ์ข้างหน้าไว้ด้วย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในขณะที่หมากฝ่ายเราเป็นรองคู่ต่อสู้ การแก้หมากที่ดีเท่านั้นที่จะรับเสมอได้
5. กลลวง เป็นกลเม็ดในการเล่นหมากฮอสที่สำคัญที่สุดอย่างหนึ่ง บ่งถึงไหวพริบ และภูมิปัญญาของผู้เล่นว่าควรจะเหนือกว่าใคร ในบางกรณีที่รูปหมากเป็นรองหรือแพ้ ถ้าได้ “ทิ้งทวน” โดยการวางกลลวงให้คู่ต่อสู้หลงกลได้แล้ว อาจพลิกสถานการณ์ให้ดีขึ้นจนเป็นฝ่ายมีชัยไปในที่สุด

พื้นฐานการเล่นหมากฮอส
ก่อนเริ่มการเล่นหมากฮอส ทั้งสองฝ่ายมีโอกาสที่จะแพ้-ชนะ หรือเสมอ
เท่ากัน เพราะต่างมีจำนวนหมากเท่ากันอยู่ในลักษณะเหมือนกัน ดังนั้น 
ถ้าทั้งสองฝ่ายเล่นอย่างดีที่สุดแล้ว ผลของการเล่นทุกกระดานจะเสมอกัน
ทั้งหมด
แต่ในการเล่นจริง โอกาสแพ้หรือชนะของแต่ละคนจะไม่เท่ากันเพราะความแตกต่างในด้านต่างๆ ดังนี้
1. ความจำ ความสามารถในการจดจำของแต่ละคนย่อมแตกต่างกัน ผู้ที่มีความจำดีย่อมได้เปรียบ เพราะสามารถนำสิ่งที่จำไว้มาช่วยการเล่นให้เร็วและดีขึ้น
2. ประสบการณ์ คือความรู้ที่ได้จากการศึกษาหรือจากการเล่น ผู้ที่ได้เรียนรู้และผ่านการเล่นมามากย่อมได้เปรียบผู้ที่รู้และเล่นมา
น้อยกว่า
3. ความคิดและการตัดสินใจ เป็นสิ่งประกอบกัน เพราะความคิดเป็นสิ่งที่อยู่ภายในของแต่ละคน ในขณะเล่น ผู้เล่นสามารถคิดวิธีเดินได้หลายวิธี แต่ต้องตัดสินใจเลือกวิธีที่คิดว่าดีที่สุดเพียงวิธีเดียว 
เป็นลักษณะเฉพาะของแต่ละคนที่จะใช้พลังสมองเพื่อแก้ปัญหา
4. สิ่งแวดล้อม คือสภาพแวดล้อมต่างๆ ในขณะเล่น เช่น เสียงดัง 
ความร้อน-เย็นของอากาศ ระดับของแสงสว่าง ฯลฯ ฝ่ายหนึ่งอาจ
ไม่รู้สึกอะไร แต่อาจทำให้อีกฝ่ายหนึ่งหงุดหงิด เสียสมาธิ
5. อารมณ์ อารมณ์ในทางลบ เช่น โกรธ เสียใจ ท้อแท้ ฯลฯ ส่งผลให้เล่นได้ไม่ดี ผู้เล่นต้องมีจิตใจมั่นคง มีสมาธิ จะทำให้เล่นได้ดีขึ้น
6. สุขภาพ สุขภาพที่ดี การพักผ่อนที่เพียงพอ ย่อมทำให้ความคิด
ปลอดโปร่ง สามารถเล่นได้ดี แต่ถ้าเจ็บป่วย เช่น เป็นไข้ ปวดศีรษะ ฯลฯ ย่อมทำให้เป็นกังวล ความคิดไม่แจ่มใส
พื้นฐานการเล่นหมากฮอสที่ผู้เล่นควรทราบมีดังนี้
1. การกิน คือ การเดินที่ทำให้หมากของอีกฝ่ายหนึ่งสูญเสียตั้งแต่ 1 ตัวขึ้นไป ถ้าฝ่ายใดกินหมากของคู่ต่อสู้ได้มากกว่า โอกาสชนะก็มีมากขึ้น ซึ่งการกินนั้นมีอยู่ 3 ลักษณะด้วยกัน คือ
1.1 วิธีการกิน 
 แบ่งเป็น 2 วิธีคือ การกินเปล่าและการกินแลก
การกินเปล่า นั้น คือการที่ฝ่ายหนึ่งเสียหมากให้คู่ต่อสู้กินและไม่ได้กินคืนในจังหวะต่อมา โดยมีเหตุผลดังนี้
• ความเผลอเรอ คือการเผลอเดินไปให้คู่ต่อสู้กินหรือถูกจับกินแล้ไม่หนี การกินเปล่านี้อาจเกิดจากการวางแผนผิดพลาด
• การบังคับหรือการจับกิน คือการที่ฝ่ายหนึ่งเตรียมหรือบังคับที่จะกินหมากของคู่ต่อสู้ในการเดินตาต่อไปและอีกฝ่ายหนึ่งไม่สามารถหลีกเลี่ยงการถูกกิน หรือถ้าหลีกเลี่ยงได้อาจเกิดผลเสียมากกว่า จึงจำต้องถูกกินเปล่าไป การจับกินนี้สามารถทำได้ตั้งแต่ 1 ตัวขึ้นไป
• การอ่อย คือการยอมเสียหมากให้คู่ต่อสู้กินก่อนแล้วจึงจับกินคืนในจังหวะต่อมา การอ่อยทำให้จังหวะการเดินเลื่อนไป 1 ตารูปหมากเปลี่ยนไป อาจจะช่วยให้หมากที่ดูเป็นรองหรือเท่ากันกลับเป็นฝ่ายชนะได้
• การเซ่น เป็นการยอมให้คู่ต่อสู้กินหมาก โดยไม่ได้กินคืนหรือจับกินคืนในจังหวะต่อมา เป็นการให้กินเพื่อหวังผลด้านรูปหมาก เช่นการกักเป็นหรือกักตายคู่ต่อสู้ หรือหวังเข้าฮอส
การกินแลก คือการที่ให้อีกฝ่ายหนึ่งกินหมากจะกี่ตัวและกี่จังหวะก็ตาม แล้วกินคืนในจังหวะต่อมา ซึ่งการกินแลกนั้นจะกินแลกแบบเท่ากันหรือไม่เท่ากันก็ได้แล้วแต่การวางหมาก
1.2 รูปแบบการกิน

หมากฮอสมีรูปแบบการกินที่แตกต่างกันมากมาย ตั้งแต่การกินแบบง่าย จนถึงการกินที่ซับซ้อน

1.3 เทคนิคการกิน

คือการถือเอาจังหวะหรือจำนวนครั้งของการกินเป็นสำคัญ ซึ่งเทคนิคการกินนั้นมีหลายรูปแบบไม่ว่าจะเป็นการกินแลกจังหวะเดียว จนไปถึงการกินแลกที่ซับซ้อน
2. การกัก คือการเดินเพื่อจำกัดตาเดินของอีกฝ่ายหนึ่ง โดยอาจจะทำให้ไม่มีตาเดิน หรือถ้าเดินไม่ว่าตัวใดจะต้องถูกกิน มีด้วยกัน 2 วิธี

2.1 การกักตาย

คือการเดินที่ทำให้คู่ต่อสู้ไม่มีตาเดินได้ ไม่ว่าจะมีหมากเหลือกี่ตัวก็ตาม ซึ่งมีผลทำให้ฝ่ายนั้นแพ้ทันที เป็นวิธีการเดินที่ทำให้ชนะรวดเร็วเด็ดขาด

2.2 การกักเป็น 

คือการเดินกักตาเดินของคู่ต่อสู้ทำให้ต้องเดินมาให้กิน ไม่ว่าจะเดินหมากตัวใดก็ตาม
3. การหลอกล่อและการรอจังหวะ เทคนิคสำคัญที่ต้องรู้และเข้าใจสำหรับการเล่นหมากฮอส คือการกินและการกัก แต่ในขณะเล่นที่ยังไม่สามารถใช้เทคนิคการกินและการกักจำเป็นต้องเดินรอจังหวะให้คู่ต่อสู้พลาดหรือหลอกล่อให้มาตกหลุมพราง

การหลอกล่อและรอจังหวะ จัดว่าเป็นชั้นเชิงที่ทำให้ฝีมือสูงขึ้น ผู้ที่จะเล่นหมากฮอสเก่ง จะต้องทำความเข้าใจและสามารถนำออกมา
ใช้ได้
✜ ผู้แข่งขัน
แข่งขันกันได้ทุกเพศทุกวัย โดยจะมีผู้แข่งขัน จำนวน 2 คน ใน 1 กระดาน
✜ กฏกติกา
ข้อ 1 ความหมายของกีฬาหมากฮอส
“หมากฮอส” เป็นกีฬาพื้นบ้านของไทย นิยมเล่นกันโดยทั่วไปทุกเพศ
ทุกวัย เป็นกีฬาที่เล่นกันระหว่างผู้เล่น 2 คน โดยการเดินหมากไปบนกระดานสี่เหลี่ยมจัตุรัส เอาชนะแก่กัน เมื่อผู้เล่นฝ่ายแพ้หมดตาเดินหรือหมดตัวเดิน หรือยอมแพ้ หรือถูกปรับให้แพ้

ข้อที่ 2 อุปกรณ์การเล่น
✤ กระดานหมากฮอส เป็นกระดานรูปสี่เหลี่ยมรูปจัตุรัส มี 64 ช่อง
เช่นเดียวกับกระดานหมากรุกของไทย แบ่งด้านกว้าง ด้านยาว
เป็น 8 ช่อง ทาสี 2 สีสลับกัน
✤ “ตัวหมาก” ทำด้วยไม้หรือพลาสติก รูปวงกลม เหมือนตัวเบี้ย
หมากรุกไทย แต่ขนาดใหญ่กว่า มีเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 3 ซม. การแข่งขันหมากฮอสประเภท 8 ตัว จะมีหมากทั้งหมด 16 ตัว แบ่งเป็นหมากขาวและหมากดำฝ่ายละ 8 ตัว การแข่งขันประเภทหมาก 12 ตัว (นิยมเล่นกันทางภาคเหนือโดยเฉพาะที่จังหวัดเชียงใหม่) มีหมากทั้งหมด 24 ตัว แบ่งเป็นหมากขาวและหมากดำฝ่ายละ 12 ตัว


ข้อ 3 การตั้งหมาก
ตำแหน่งเริ่มต้นก่อนการเดินหมาก ผู้เล่นทั้ง 2 ฝ่ายนั่งหันหน้าเข้าหากัน วางกระดานไว้ตรงกลางระหว่างผู้เล่น หมากฮอสประเภทตัวหมาก 8 ตัว วางตำแหน่งหมากอยู่ที่ช่องตาเดินสีดำ แถวหลังสุด และแถวถัดขึ้นมา แถวละ 4 ตัว หมากฮอสประเภทตัวหมาก 12 ตัว วางตำแหน่งหมากอยู่ในช่องตาเดินสีดำแถวหลังสุด และแถวถัดขึ้นมาอีก 2 แถวๆ ละ 4 ตัว
ข้อ 4 กรรมการผู้ตัดสิน
กำหนดให้มีกรรมการผู้ตัดสิน 1 คน ต่อคู่แข่งขัน 1 คู่ ทำหน้าที่ต่อไปนี้
✤ ควบคุมการแข่งขันให้เป็นไปตามกฎ กติกา มารยาท หากมีข้อขัดแย้ง ผู้ตัดสินมีหน้าที่พิจารณาข้อขัดแย้งนั้น พร้อมบันทึกผลการแข่งขันไว้เป็นหลักฐาน
✤ ก่อนการแข่งขัน เรียกนักกีฬาเข้าประจำโต็ะแข่งขันพร้อมกับดำเนินการเสี่ยงให้กับนักกีฬาทั้ง 2 ฝ่าย ผู้ใดชนะการเสี่ยงจะมีสิทธิเลือกเดินก่อนหรือหลังได้
✤ ก่อนเริ่มแข่งขันกรรมการผู้ตัดสินต้องขาดว่า ”กระดานที่…คุณ…เดินก่อน” เมื่อจบการแข่งขันในกระดานนั้นกรรมการต้องแจ้งผลการแข่งขัน “กระดานที่…คุณ…ชนะ ต่อไปกระดานที่…คุณ…เดิน”
✤ ในระหว่างการแข่งขัน การจับเวลาเดินหมาก กรรมการผู้ตัดสินจะ เตือนเมื่อเวลาผ่านไป 1 นาที 30 วินาที พร้อมกับยกป้ายเตือนสีเหลือง เมื่อเวลาผ่านไป 1 นาที 50 วินาที กรรมการผู้ตัดสินจะเตือนด้วยป้ายสีเหลืองอีกครั้ง เมื่อครบ 2 นาที กรรมการจะยกป้ายสีแดงถือว่า “แพ้ในกระดานนั้นแล้ว” กรรมการผู้ตัดสินได้ตัดสินแล้วจะอุทรณ์อื่นใดมิได้
✤ ในกรณีหมากเดินวนเวียนไปมาเป็นเวลานานพอสมควรจะกำหนดให้ฝ่ายขอใช้สิทธิดินหมากต่อไปอีก 16 ครั้ง โดยนักกีฬาผู้ร้องขอเป็นผู้นับ และกรรมการผู้ตัดสินต้องนับทวนเสมอ หากมีข้อขัดแย้งอันใดให้อยู่ในดุลยพินิจของกรรมการผู้ตัดสิน
✤ กรณีนักกีฬากระทำผิด กฎ กติกา มารยาท อย่างร้ายแรง เช่น สูบบุหรี่ เสพของมึนเมา แสดงกิริยาวาจาดูถูกเสียดสี ล้อเลียน ยั่วยุอารมณ์ หรือทำลายสมาธิผู้ร่วมแข่งขัน กรรมการผู้ตัดสินสามารถพิจารณาให้ใบแดง หรือเชิญออกจากการแข่งขันได้ ถือว่าแพ้เกมการแข่งขันนั้น
✤ กรณีผู้ชม ห้ามพูดวิจารณ์การเดินหมาก อันเป็นการทำลายสมาธิผู้แข่งขัน หรือส่อเจตนาไปในแนวทางที่จะเป็นการส่งสัญญาณ กรรมการผู้ตัดสินสามารถเชิญออกนอกบริเวณการแข่งขันได้
✤ เกี่ยวกับตัวกรรมการผู้ตัดสินในแต่ละคู่ที่แข่งขัน ในกรณีที่มีเหตุผลอันควร ประธานคณะกรรมการจัดการแข่งขันมีอำนาจที่จะเปลี่ยนตัวกรรมการได้


✜ กฏกติกา
ข้อ 5 การเดินหมาก
✤ การเดินหมากให้ใช้วิธีจับตัววางตาย คือ ผู้เล่นสัมผัสหมากตัวใด ต้องจับตัวนั้นเดิน เปลี่ยนไปจับตัวอื่นไม่ได้ เว้นแต่หมากตัวที่สัมผัสนั้นไม่มีตาเดิน เมื่อจับหมากเดินและวางหมากลงที่ตาใด แม้ยังไม่ปล่อยมือ ก็จะเปลี่ยนไปวางตาอื่นไม่ได้ เว้นแม้แต่หมากตัวนั้นไม่มีตาเดินหรือคู่แข่งขันเตือนว่ามีหมากตัวอื่นมีโอกาสกินได้
✤ กำหนดให้มีการเสี่ยงเพื่อหาผู้มีสิทธิเลือกเดินหมากก่อน-หลังในกระดานแรก ผู้เสี่ยงชนะสามารถเลือกเดินก่อนหรือหลังก็ได้ ต่อไปให้ผลัดกันเดินก่อนคนละ 1 กระดาน
✤ ขณะที่ยังไม่เดินหมาก ห้ามยื่นมือเข้าไปในกระดาน หรือทำท่าชี้จะเดินหมากตัวต่างๆ ในกระดาน หากต้องการขยับตัวหมากจัดให้ตรงตามตำแหน่ง ต้องขออนุญาตก่อน โดยบอกว่า “ขอจัดหมาก”
ถ้าผู้แข่งขันฝ่ายหนึ่งผิดกฎ กติกา มารยาท เช่น จงใจเดินข้ามตาหรือไม่กินหมากฝ่ายตรงข้าม ทั้งนี้เพื่อผลประโยชน์ของตนเองแต่คู่แข่งขันไม่ทักท้วงหรือเตือน ก่อนจะเดินหมากขงตนเองให้ถือว่าการแข่งขันเป็นไปอย่างถูกต้องตามกฎ กติกา มารยาท แล้ว
✤ ผู้เล่นที่กระทำผิดระเบียบขณะเดินหมาก และคู่แข่งขันได้ทักท้วงก่อนที่จะเดินหมากของตนเอง กรรมการจะยกใบเหลืองเตือน 2 ครั้งหากยังฝ่าฝืนอีกเป็นครั้งที่ 3 กรรมการจะยกใบแดงตัดสินให้แพ้กระดานนั้นหรือตลอดการแข่งขันก็ได้ การตัดสินของกรรมการถือเป็นที่สุด จะอุทธรณ์อื่นใดมิได้
✤ เวลาที่ใช้ในการเดินหมากแต่ละครั้ง กำหนดให้ครั้งละ 2 นาทีเมื่อเวลาผ่านไป 1 นาที 30 วินาที กรรมการผู้ตัดสินจะยกป้ายเหลืองเป็นสัญญาณเตือนว่า เหลือเวลาคิดไตร่ตรองอีก 30 วินาที เมื่อเวลาผ่านไป 1 นาที 50 วินาที กรรมการจะยกธงเหลืองเตือนเป็นครั้งที่ 2 เมื่อครบ 2 นาที กรรมการจะยกธงแดงเป็นสัญญาณให้เดินหมาก ถ้าไม่เดิน จะถูกปรับแพ้ในกระดานนั้น
✤ ในแต่ละกระดานที่แข่งขัน ผู้แข่งขันมีสิทธิขอเวลานอกหรือเวลาพิเศษเพื่อคิดไตร่ตรอง แต่ละฝ่ายกระทำได้ 2 ครั้งๆ ละ 5 นาที หรือจะขอ 10 นาที แต่ขอได้เพียง 1 ครั้งเท่านั้น การขอเวลานอก ผู้ขอต้องแจ้งให้กรรมการผู้ตัดสินทราบล่วงหน้าก่อนจะถูกกรรมการยกธงแดงเตือนให้เดินหมาก
✤ ตัวหมากที่ถือเป็น “ฮอส” ได้แก่ตัวหมากที่เดินไปถึงตาที่อยู่แถวหลังสุดของฝ่ายตรงข้าม ให้คู่แข่งขันใช้หมากสีเดียวกันอีกตัวหนึ่งวางซ้อนไว้ เป็นสัญลักษณ์ของการเป็น “ฮอส” ซึ่งตัวหมากที่เป็น “ฮอส” สามารถเดินหน้า หรือถอยหลังได้ตามทแยงทั้ง 4 ด้านโดยไม่จำกัดจำนวนครั้งที่เดินและ “ฮอส” สามารถกินได้หลายต่อ ได้หลายแบบ เลือกกินแบบใดก็ได้



✜ กฏกติกา
ข้อ 6 การกินหมาก
✤ การกินหมาก จะเกิดขึ้นได้เมื่อหมากของฝ่ายหนึ่งขวางทางเดินหมากของอีกฝ่ายหนึ่ง และมีตาว่างอยู่ในแนวเดียวกัน กับหมากที่ขวาง ฝ่ายที่ถูกขวางต้อง “กิน” โดยจับหมากของตนเองที่ถูกขวางทางอยู่ไปวางที่ตาว่างนั้น แล้วยกหมากที่ถูกกิน ออกจากกระดาน

✤ การกินหมาก ทั้งหมากประเภท 8 ตัว และ 12 ตัว ให้กินกลับไปกลับมาได้หลายต่อ โดยขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของผู้กินกรณีอีกฝ่ายหนึ่งถูกกินแต่ฝ่ายกินมองไม่เห็นหรือเผลอเรอ ฝ่ายถูกกินจะบังคับให้กินหรือปล่อยเลยตามเลยก็ได้ โดยกรรมการไม่มีสิทธิเตือน

✤ เมื่อมีโอกาสกินหลายแบบ หลายต่อ “ฝ่ายกิน” ต้องแสดงการกินที่ละตัวให้ชัดเจน จนกว่า “การกิน” จะสิ้นสุดลง โดยห้ามจับตัวหมากของผู้แข่งขันก่อนการกินมิฉะนั้นจะถูกบังคับให้กินได้


✜ กฏกติกา
ข้อ7 กฎ กติกา ว่าด้วยการแพ้ชนะ
ผู้แข่งขันทั้ง 2 ฝ่าย จะแพ้ หรือชนะ กันและกัน ในแต่ละกระดานเกิดจากกรณีใดกรณีหนึ่งต่อไปนี้
• ✤ ฝ่ายแพ้หมดตัวเดิน
• ✤ ฝ่ายแพ้หมดตาเดิน
• ✤ ฝ่ายแพ้ยอมแพ้
• ✤ ถูกปรับให้แพ้ ซึ่งจะเกิดจากกรณีใดกรณีหนึ่งต่อไปนี้
o ¤ ไม่ยอมปฎิบัติตามกฎ กติกา มารยาทของการแข่งขัน กรรมการเตือนแล้วแต่ยังไม่เชื่อฟัง
o ¤ ไม่ยอมปฎิบัติตามคำเตือนของคู่แข่งขันอันถูกต้องตามกฎ กติกา การเดิหมากข้อ 5
o ¤ มีการจงใจเอาตัวหมากออกไปหรือเพิ่มเข้ามา หรือจงใจทำให้ตัวหมากเคลื่อที่ตั้ง
o ¤ ใช้ตำรา หรือเอกสารเกี่ยวกับวิธีเดินหมากฮอสมาช่วยในการคิดไตร่ตรองการเดินหมาก
o ¤ ขออนุญาตเข้าห้องน้ำ หรือไปทำธุรกิจใดๆ แล้วใช้กระดานทดลองเดิน
o ¤ มาทำการแข่งขันช้ากว่าเวลาที่กำหนด 20 นาที เว้นแต่คู่แข่งและคณะกรมการฯ ยินยอมกฎ กติกา การถูกปรับ แพ้ ข้อ (1) ถึง ข้อ (6)เป็นการปรับแพ้เฉพาะในกระดานที่แข่งขัน
o ¤ มาทำการแข่งขันช้าเกินกว่าเวลาที่กำหนด 60 นาที ถูกปรับให้แพ้ในรายการที่แข่งขันในวันนั้นๆ
ข้อ 8 กฎ กติกา ว่าด้วยการเสมอ
ผู้แข่งขันทั้ง 2 ฝ่าย ผลแข่งขันจะเสมอกัน เกิดจากกรณีใดกรณีหนึ่ง
ต่อไปนี้
• ✤ การแข่งขันยังไม่มีผลแพ้ชนะ และคู่แข่งขันสมยอมให้เสมอกัน
• ✤ มีการเดิน “หมากล้อเลียน” กันเกินกว่า 3 ครั้ง
• ✤ มีการเดิน “หมากวนเวียน” ไปมา เป็นเวลานานพอสมควรแล้วยังไม่มีทีท่าว่าจะแพ้ชนะกัน ในกรณีนี้ผู้แข่งขันฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดมีสิทธิขอจำกัดจำนวนครั้งที่จะเดินเพื่อยุติการแข่งขันได้ หากกรรมการเห็นชอบจะกำหนดให้ฝ่ายที่ขอใช้สิทธิเดินหมากต่อไปอีก 16 ครั้ง โดยนักกีฬาผู้ร้องขอเป็นผู้นับและกรรมการเป็นผู้นับทวน เมื่อครบ 16 ครั้งแล้ว ปรากฏว่าสถานการณ์ยังไม่เปลี่ยนแปลงไปจากเดิม ให้ถือว่าหมากเกมนั้น “เสมอกัน” หากสถานการณ์เปลี่ยนแปลงไปให้แข่งขันต่อไปจนกว่าจะรู้ผลแพ้ชนะ
ข้อ 9 กฎ กติกา ว่าด้วยการนับคะแนน
• ✤ การแข่งขันรอบแรก ซึ่งเป็นรอบคัดเลือก ให้แข่งขันชุดละ 4 กระดาน โดยแบ่งออกเป็นสายการแข่งขัน หรือกลุ่ม และกำหนดให้มีการนับคะแนนได้-เสีย ดังนี้
o ¤ ชนะได้ 3 คะแนน เสมอได้ 1 คะแนน แพ้ได้ 0 คะแนน
o ¤ เมื่อการแข่งขันแต่ละสายสิ้นสุดลง นับคะแนนรวมเท่ากัน ให้ใช้วิธีนับจำนวนผลต่างกระดานได้เสีย (กระดานชนะ-แพ้) หากผลต่างกระดานได้เสียยังเท่ากัน ให้ถือว่าผู้ที่มีกระดานชนะมากกว่า เป็นผู้ชนะ หากกระดานชนะเท่ากัน ให้นักกีฬาแข่งขันกันใหม่แบบ “กระดานทอง” โดยเปลี่ยนเบี้ยเป็นฮอตในตาที่ 2 และ 31 สำหรับในกระดานที่ 2,3,4…ฯลฯ ให้เพิ่มฮอสฝ่ายละ 1 ตัว ในตาที่ 3 และ 30 จนกว่าจะมีผู้ชนะ
• ✤ ในรอบแพ้คัดออก ซึ่งเป็นรอบที่ 2 รอบรองชนะเลิศ จนถึงรอบชิงชนะเลิศ ให้แข่งขัน 6 กระดาน หากยังเสมอกัน ให้แข่งต่ออีก 4 กระดาน โดยใช้วิธีผลัดกันต่อเสมอเป็นฝ่ายแพ้โดยก่อนการแข่งขัน ให้มีการเสี่ยงทายกัน ผู้ที่เสี่ยงทายชนะสามารถใช้สิทธิเลือกให้คู่แข่งขันเดินก่อนหรือตัวเองเดินก่อนได้ เมื่อครบ 4 กระดานแล้วยังไม่สามารถชนะกันได้ ให้แข่งแบบ “กระดานทอง”
ข้อ 10 กฎ กติกา ว่าด้วยมารยาทของนักกีฬา และผู้ชม
• ✤ ผู้แข่งขันต้องแต่งกายสุภาพเรียบร้อยตามสมควรแบบสุภาพชน
• ✤ ผู้แข่งขันต้องมีน้ำใจเป็นนักกีฬา และมีอัธยาศัยไมตรี ที่ดีต่อผู้ร่วมแข่งขัน
• ✤ ผู้แข่งขันต้องรับผิดชอบตนเองทั้งในด้านสุขภาพและสวัสดิภาพ
• ✤ ขณะทำการแข่งขัน ห้ามผู้แข่งขันสูบบุหรี่ ดื่มสุรา เบียร์ หรือเสพของมึนเมาทุกประเภท
• ✤ ผู้แข่งขันต้องไม่แสดงกิริยาวาจาดูถูก เสียดสี ล้อเลียน ยั่วยุอารมณ์ หรือทำลายสมาธิ ผู้ร่วมแข่งขัน
• ✤ สำหรับผู้ชม ห้ามพูด ห้ามวิจารณ์การเดินหมาก อันเป็นการทำลายสมาธิผู้แข่งขัน และเป็นแนวทางชี้แนะการ เดินหมากให้ผู้แข่งขันฝ่ายหนึ่งฝ่ายใด
• ✤ สำหรับผู้ชม ห้ามกระทำการอันใดที่ส่อเจตนาไปในทางที่จะเป็นการส่งสัญญาณให้นักกีฬาขณะแข่งขัน
ข้อ 11 ว่าด้วยการเปลี่ยนแปลง กฎ กติกา มารยาท
คณะกรรมการจัดการแข่งขัน ทรงไว้ซึ่งสิทธิที่จะแก้ไขปรับปรุง หรือเพิ่มเติมกฎ กติกา มารยาท สำหรับการแข่งขันที่จะจัดขึ้นในแต่ละครั้ง ทั้งนี้เพื่อความเหมาะสม โดยที่จะทำการแจ้งให้ผู้เข้าร่วมแข่งขันทุกคนได้รับทราบก่อนการแข่งขัน

ข้อ 12 ว่าด้วยบทเฉพาะกาล
กรณีใดที่มิได้ระบุไว้ในกฎ กติกา มารยาท ฉบับนี้ ซึ่งเป็นกรณีที่อาจทำให้เกิดเป็นข้อสงสัย เคลือบแคลง หรือข้อขัดแย้งด้านเทคนิคการแข่งขัน ให้เป็นหน้าที่ของคะกรรมการจัดการแข่งขันเป็นผู้ชี้ขาด และให้ถือเป็นข้อยุติ